Uzdolnienia twórcze a osobowość

Książka napisana przez Tadeusza Żuka pod tytułem “Uzdolnienia twórcze a osobowość”, wydana w 1986 r. przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, seria: Psychologia i pedagogika nr 64.

Książka powstała na bazie rozprawy doktorskiej pod tytułem „Psychologiczne uwarunkowania uzdolnienia twórczego”, przygotowanej przez autora w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 1982 roku, pod kierunkiem prof. dr Bolesława Hornowskiego.

Głównym założeniem autora było wyjaśnienie, co to są uzdolnienia twórcze oraz jaki wpływ w procesie tworzenia odgrywa struktura osobowościowa jednostki. Utwór składa się z dwóch części: teoretycznej i badawczej.

Na wstępie autor uświadamia czytelnika jak ważną rolę w badaniach procesu tworzenia odgrywa psychologia. Pierwszym zadaniem tej dziedziny nauki jest analiza myślenia, drugie to analiza osobowościowych uwarunkowań twórczości.
Autor odwołuje się do badań M. Tyszkowej , L.M. Termana i I. Borzyma, z których wynika, że funkcjonowanie osób uzdolnionych pod względem poznawczym, powoduje wytwarzanie się u tych osób specyficznych mechanizmów motywacyjnych ( tzw. autostymulacja).

W dalszej kolejności czytelnik ma okazję poznać cztery grupy teorii psychologicznego mechanizmu twórczości. Kryterium podziału poszczególnych teorii jest sposób, w jaki autorzy koncepcji wyjaśniają motywację zachowań twórczych podmiotu.

  • Pierwsza grupa – koncepcje traktujące zachowania twórcze, jako formę lub skutek zaburzeń zachowania ( psychopatologiczne).
  • Druga grupa – koncepcje traktujące zachowania twórcze jako sposób rozwiązywania konfliktów, zlokalizowanych zarówno na zewnątrz jak i wewnątrz podmiotu.
  • Trzecia grupa – koncepcje traktujące zachowania twórcze, jako pochodne potrzeby człowieka do samorealizacji.
  • Czwarta grupa – koncepcje ujmujące twórczość w kategoriach uczenia się asocjacyjnego i umiejętności rozwiązywania problemów. Motywacja w tej grupie pochodzi z zewnątrz podmiotu.

W dalszej części utworu, znajdujemy definicje i wyjaśnienie pojęć zadanie twórcze i nie twórcze oraz koncepcję uzdolnienia twórczego, która jednocześnie wyjaśnia na czym polega proces tworzenia. Zgodnie z interpretacją autora, uzdolnienie twórcze to proces samodzielnego wypracowania przez podmiot zadania twórczego, które jest motywowane rozbieżnością informacyjną, miedzy stanem rzeczywistym a standardem stanu idealnego. Wypracowanie takiego działania polega na określeniu wielowariantowego celu i programu działania. Koncepcja uzdolnienia twórczego zakłada, że ludzi można podzielić na dwie kategorie:

  • Uzdolnionych twórczo – stawiających sobie zadanie twórcze.
  • Nie uzdolnionych twórczo – nie stawiających sobie zadań twórczych ( swoim zachowaniem realizują wyłącznie standardy stanu normalnego).

W trakcie analizy części teoretycznej ponadto można dowiedzieć się, że:

  1. W procesie tworzenia udział bierze dwa rodzaje zmiennych :
    • zmienne zależne, którymi są uzdolnienia twórcze
    • zmienne niezależne – wyznaczniki osobowościowe.
  2. Istotnym wyznacznikiem twórczości jest myślenie rozbieżne.
  3. Uzdolniony twórczo organizując informacje napływające z otoczenia lub wytwarzane przez samego siebie , rozwija tylko właściwe struktury poznawcze. Jest bardziej złożony i otwarty poznawczo, charakteryzuje się wysokim poziomem samokontroli.
  4. Twórców cechuje samowystarczalność i autonomia, także niski stopień uspołecznienie.
  5. Motywy działania twórców wynikają bezpośrednio z relacji między informacjami zawartymi w strukturach poznawczych, a nie z informacji dochodzących z zewnątrz ( tak jak u jednostek nie twórczych). Zewnętrzne informacje są uśrednione przez struktury poznawcze i dopiero wtedy wywierają wpływ na zachowania twórcze.

Na podstawie rozważań zawartych w części teoretycznej, autor przeprowadził badania, które jednak nie miały na celu sprawdzenia trafności koncepcji lecz potwierdzenie założenia, iż proces tworzenia jest jednorodny w różnych dziedzinach i nie zależy od zainteresowań przedmiotu.

Sformułował sześć hipotez badawczych:

  • Hipoteza 1: Osoby uzdolnione twórczo charakteryzują się wysokim poziomem ogólnej zdolności do rozumowania i zdolności twórczych.
  • Hipoteza 2: Struktury poznawcze osób uzdolnionych twórczo charakteryzują się; złożonością, otwartością na nowe informacje, niezależnością od pola, zróżnicowaniem pojęciowym i refleksyjnością.
  • Hipoteza 3: Osoby uzdolnione twórczo charakteryzują się pozytywną , wysoką i adekwatną samooceną, wewnątrzsterownością, średnim poziomem samoakceptacji oraz bardzo zróżnicowanym obrazem ja idealnego.
  • Hipoteza 4: Osoby uzdolnione twórczo wykazują introwertywną orientację psychiczną oraz niezależność od społecznych standardów ocen (autonomię) i dominatywność w kontaktach społecznych.
  • Hipoteza 5: Osoby uzdolnione twórczo charakteryzują się względnie wysokim poziomem niepokoju, który jednakże podlega kontroli ze strony procesów poznawczych i nie zaburza funkcjonowania tych osób w znaczeniu psychologicznym.
  • Hipoteza 6: Osoby uzdolnione twórczo w różnych dziedzinach nie różnią się istotnie miedzy sobą pod względem właściwości, które wymieniono we wcześniejszych hipotezach.

Badania przeprowadzono na grupie uczniów z drugich, trzecich i czwartych klas liceum. Spośród 191 uczniów objętych badaniem selekcyjnym , wyłoniono dwie grupy. Jedna 47 osobowa była grupą twórczą, zaś druga 51 osobowa grupą nie twórczą. Zadanie polegało na przeprowadzeniu badań na obu grupach, w celu porównawczym. Do pomiaru określonych zmiennych niezależnych zastosowano następujące narzędzia badawcze:

  • Matrix Ravena.
  • Test zdolności twórczych ( opracowany przez autora utworu).
  • Test Myślenia rozbieżnego (TMR-3).
  • Macierzowy Rep-test ( opracowany przez autora utworu).
  • Skala Dogmatyzmu Rokeacha.
  • Test Figur wtopionych w Tło Witkina.
  • Skala Przymiotnikowa Heilbrune’a i Gougha (ACL)- w wersji ja realne i ja idealne.
  • Kwestionariusz Delta Drwala.
  • 16–CO Cattela
  • CPI Gougha.

Wyniki badań częściowo potwierdzają się z założeniami interpretowanych teorii twórczości. Niektóre są sprzeczne, a część wyników nie jest jednoznaczna. Potwierdzenie wyników niejednoznacznych wymaga przeprowadzenia badań eksperymentalnych.

Książka jest dość trudna, wyjaśnia jednak specyfikę uzdolnień twórczych i możliwości ich wykorzystania. Analiza utworu umożliwia zrozumienie, że na uzdolnienia twórcze istotny wpływ mają przede wszystkim : ogólna sprawność intelektualna, zdolności w zakresie rozwiązywania problemów, refleksyjność, autonomia, samowystarczalność, tendencje do krytycznej oceny samego siebie oraz dominowanie w kontaktach społecznych. Zaś przy rozwiązywaniu problemu twórczego nie można kierować się społecznymi standardami oceny. Jednostka musi wypracować własne standardy, a od już istniejących musi się uniezależnić. Nie może się jednak społecznie izolować. Musi bowiem poznać jakie standardy już w danym społeczeństwie istnieją, aby wypracować nowe. Tworzenie polega na przeciwstawianiu się społeczeństwu poprzez panowanie nad nim, a nie przeciwstawianiu się poprzez niedostosowanie się. Sprawność myślenia oraz autonomia struktur poznawczych względem wymagań środowiska społecznego to dwa główne warunki, aby podmiot był w stanie twórczo funkcjonować.

Polecam ją zwłaszcza osobom zainteresowanym psychologicznym mechanizmem twórczości.

Zostaw komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

40 − = trzydzieści sześć